Thuật lại diễn biến tâm trạng và hành động cùa ông Hai từ lúc nghe làng mình theo giặc đến kết thúc truyện.
Diễn biến tâm trạng:
- Khi nghe đượctừ chính miệng những người đàn bà tản cư đang ngồi uống nước tin làng ông theo giặc, Ông Hai sững sờ không nói nên lời. Tâm trạng được thể hiện rõ qua nhiều chi tiết đặc tả: cổ họng nghẹn lại, mặt tê tân rân,... Ông dường như đang cố an ủi bản thân nhằm lấy lại sự bình tĩnh, ông Hai không thể nào tin được chuyện ấy. Nhưng rồi, ông cũng đành chấp nhận sự thật và lủi thủi đi về nhà.
- Lúc nghe tin, ông cảm thấy ám ảnh và day dứt đến tột cùng. ông nghe người ta chửi bọn Việt gian, vì quá xấu hổ, ông cúi gầm mặt mà đi về. Đến nhà, ông nằm ra giường, lặng nhìn những đứa con thơ mà nước mắt cứ tuôn trào. Ông tự hỏi rằng tụi trẻ nhà mình sẽ bị gán cái mác là con của bọn bán nước ư, rồi chúng sẽ bị hắt hủi ư?
- Mấy ngày sau đó, ông không dám đi đâu mà chỉ ở tiệt trong nhà, ông nghe ngóng tin tức qua mấy người hàng xóm gần đó. Sau đó, ông lựa chọn yêu nước, ông nghĩ: làng thì yêu thật nhưng bọn bán nước thì nhất định phải thù. Lúc này, ông Hai dường như đau khổ tột cùng khi phải đứng trước 2 sự lựa chọn vô cùng khó khăn. Nhưng vì tình yêu quê hương tổ quốc, ông quyết định căm thù làng dù trong lòng ông vẫn yêu da diết nơi ấy.
- Cuối cùng, lúc ông nghe được tin làng mình không theo giặc, ông vui lắm, ông dường như hồi sinh, chạy khắp làng báo tin và còn mua quà cho đám trẻ
Lí giải: sở dĩ ông Hai cảm thấy xấu hổ đến như vậy khi biết tin làng mình theo giặc là bởi vì ông hai vẫn luôn yêu làng của mình da diết. Đối với ông, làng chợ Dầu là nơi chôn rau cắt rốn, là nơi chứa biết bao kỉ niệm của ông với anh em, hàng xóm và bạn bè. Ông vẫn luôn tự hào và khoe với mọi người về cái làng nhỏ của mình. Tuy nhiên, lúc biết làng theo giặc, ông cảm thấy thật nhục nhã vì mình xuất thân từ cái làng Việt gian và tránh nhắc tới chuyện ấy.
